آورده است و آن را با استدلال ثابت كرده است معاد جسمانى نفس است ؛ ولى در نيل بدين حكم حكيم بايد به اسرار اصولى كه در اول مشهد رابع شواهد ربوبيه ( ط 1 ، ص 181 ) ، و نيز در اول باب يازدهم نفس اسفار ( ط 1 ، ص 147 ) ، بيان فرموده است ، از محضر استادى كامل آگاهى يا بى . ( گشتى در حركت ، ص 14 - 330 ) ، و راجع النكتة 890 من كتابنا الف نكتة و نكتة ، و النكتة 832 منه . 10 - حضرت استادم متأله صمدانى جناب حاج ميرزا مهدى الهى قمشه‌اى ( رضوان اللّه عليه ) در كتاب حكمت الهى ( ج 1 ، ط 1 ، ص 315 ) در موضوع معاد فرموده است : اقوال در مسأله معاد بر سه قول كلّى است : 1 - معاد جسمانى فقط ، 2 - معاد روحانى فقط ، 3 - معاد جسمانى و روحانى هر دو . قول اوّل عقيده ملّيين غير اسلام و عوام است إلّا ما شذّ و ندر كه عوام خلق آن عالم را فقط دار لذات جسمانى از اكل و شرب و نكاح و سائر لذّات بدنى دانند . قول دوم قول حكماى غير اسلام و قبل از اسلام است كه آن جهان را دار لذّات عقلى و نشأ كمال و سعادت و ابتهاج و نشاط روحى دانند و روح را در عالم تجرّد برتر از تعلق اجسام و توجّه به لذّات جسمانى شناسند . قول سوم قول حكماى اسلام و علماى ربّانى و همه محقّقين از متكلّمين و محدّثين و فقهاء ما - رضوان اللّه عليهم اجمعين - است . و مىتوان گفت قول به معادين جسمانى و روحانى عقيده اسلام و همه مسلمين است إلّا ما شذّ و ندر كه جسمانى فقط دانند ، و عقيده نگارنده نيز هر دو معاد جسمانى و روحانى است و ادلّه ما ناظر به اين عقيده است يعنى در آن جهان آخرت و بهشت ابد هم لذّات جسمانى است از طعام و شراب و نكاح و مناظر زيبا و صورت حسناء و ابتهاجات و نشاط بى حدّ و هرگونه لذّت كه در اين جهان است در آنجا بطور اتم و اكمل و اشدّ و أقوى از اينجا خواهد بود ، منتهاى امر در اين عالم لذّات منقطع و فانى و مشوب به آلام است ، و آنجا لذّاتش دائم أُكُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها و بدون مزاحم و بىملال و كدورت و خالص و صرف لذّت است فِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْيُنُ ؛ و هم لذّات روحانى در